Halı; serilmek veya duvara asılmak için çoğunlukla yün, bazıları ipek veya pamuk iplikten yapılmış, kısa tüylü dokumalara verilen isimdir. Halı tezgahları, birbirine paralel ve ok adı verilen iki ağaç direkten oluşur. Bunlar üzerine gerilen dikey iplere argaç (çözgü), düğümleri sıkıştırmaya yarayan, halı genişliğince uzanan iplere ise arış (atkı) adı verilir. Selçuklu ve Osmanlı halılarında ipler kök boya ile boyanırken, günümüz halılarında genellikle kimyasal boya ve pamuk iplik kullanılmaktadır. Hatta sentetik iplik kullanımı bile dokumalara girmiştir. Türk halılarında iki tip düğüm kullanılır:

• Sine (İran) Düğümü
• Gördes (Türk) Düğümü

1. Türk Halı Sanatına Genel Bakış

MÖ 3. yüzyıla tarihlenen en eski halı 1947-1949 yılları arasında Orta Asya’da, Altay Dağları Vadisi’nde yapılan kazılarda Beşinci Pazırık Kurganı’nda bulunmuştur. Pazırık Kurganı ve Doğu Türkistan’da yapılan kazılarda (MS 3-4. yüzyıl) bulunan Türk düğümlü halı parçaları bu sanatın Türklerde çok gelişmiş ve yaygın olduğunu gösteriyor (çadırlarda konaklamak dokumacılığı geliştirmiştir). İran’da halıcılık Büyük Selçuklularla başlamış ancak ilk örnekler günümüze ulaşamamıştır. Anadolu’ya ise halıcılık, Selçuklu Türkleri ile gelmiş ve gelişmiştir.

2. Tarihsel Gelişimi İçinde Türk Halı Sanatı

Abbasiler Dönemi’nde Türkler için kurulan Samarra şehrinde yapılan araştırmalarda ortaya çıkan halı parçalarının 8 ve 9.yy.larda Türkler tarafından dokunduğu tespit edilmiştir. Bu halılar, Anadolu’da gelişecek olan Türk halıcılığının da kaynağı durumundadır.

a) Selçuklu Halı Sanatı

Anadolu Selçuklu halılarında Türk düğümü kullanılmıştır. Bu örneklerden üç tanesi sağlam, diğerleri ise parçalar hâlindedir. Bunlardan sekiz tanesi Konya Alaeddin Camii’nde, yedisi Fustât (Kahire) ta, üç tanesi de Beyşehir Eşrefoğlu Camii’nde bulunmuştur. Desen olarak, baklava, yıldız gibi geometrik şekiller ile kûfi harfler, stilize bitkiler ve hayvan figürleri kullanılmıştır. Zemin rengi çoğunlukla kırmızı ve mavidir. 14. yüzyıldan itibaren hayvan figürlü halılar, 15. yüzyıldan sonra ise geometrik desenli ve stilize bitkisel motifli halılar revaçtadır. Bu halıların desenleri Hollandalı ressam Hans Holbeın (Hobayn) tarafından tablolarında resmedildiği için Holbeın Halıları olarak tanınır ve Osmanlı Dönemi’nde Uşak ve Bergama halılarına esin kaynağı olmuşlardır.

b) Osmanlı Halı Sanatı

16. yüzyıldan itibaren Anadolu halılarında hayvan figürlerinin yerini yıldız ve geometrik desenler almıştır. Osmanlı halıları özelliklerine ve yapıldıkları yerlere göre gruplandırılır.

Osmanlı Halıları

1. Uşak Halıları
2. Bergama Halıları
3. Saray Halıları
4. Seccadeler

• Madalyonlu Uşak Halıları
• Yıldızlı Uşak Halıları
• Kuşlu Uşak Halıları

1. Uşak Halıları

16. yüzyılda Uşak çok önemli bir halı merkezidir. Bu halılarda kırmızı, sarı ve lacivert renkler kullanılmıştır. Motifler mavi, siyah ve yeşil renklerle işlenmiştir. Kendi içinde üzerindeki motife göre madalyonlu, yıldızlı ve kuşlu halılar olarak gruplandırılır.

2. Bergama Halıları

Anadolu Selçukluları’nın geometrik ve stilize bitkisel motifleri bu halılarda tekrarlanmıştır. Türk ve İran düğümü kullanılmış ve bu halılar çoğunlukla saray için dokunmuştur. Koyu kırmızı,mavi, sarı ,yeşil, lacivert ve beyaz renkler kullanılmıştır.

3. Saray Halıları

16. yüzyıldan sonra İran düğümü ile dokunan bu halılarda çoğunlukla ipek malzeme kullanılmıştır ve çiçek motifleri işlenmiştir.

4. Seccadeler

Küçük ölçülü, ince dokunmuş halılardır. Genellikle mihrap desenlidirler. Gördes seccadeleri çok ünlüdür. Kula seccadeleri içinde de önemli ve güzel örnekler vardır. Gördes seccadelerinde tek tarafta, Kula seccadelerinde ise çift tarafta mihrap vardır. Kaynak: Küçükyıldız, N., (2022), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Açık Öğretim Daire Başkanlığı, Sanat Tarihi 2, s. 110-111