1. Türk Minyatür Sanatı’na Genel Bakış
Türklere ait ilk minyatürler Uygurlar’a aittir. Orta Asya’da Turfan, Hoço, Bezeklik ve Sorçuk‘ta yapılan kazılarda bu minyatürlerden bazıları ele geçmiştir. Anadolu’daki en eski minyatürlü yazma eser Dioskorides’in Materia Medica adlı el yazması kitabıdır. Konusu, botanik (bitki bilimi) ve zoolojidir (hayvan bilimi). Çeşitli hayvan, bitki ve insan resimlerinin yer aldığı Kitap-ül Haşaiş adlı el yazması eser, 1152-1176’da Silvan’da yazılmıştır.2. Tarihsel Gelişimi İçinde Türk Minyatür Sanatı
a) Selçuklu Minyatürleri
1199 tarihli Kitâb-ül Tiryâk adlı eser, Selçukluların yaşantısını, tiplerini, kıyafetlerini ve kullandıkları eşyaları anlatır. Günümüz için çok önemli bir tarihî kaynaktır. El-Cezerî tarafından Diyarbakır’da yazılıp resimlenen 1205 tarihli Otomata isimli kitapta, teknik aletler (su saatleri, robotlar, tulumba, kan ölçen aletler) anlatılıp gösterilmiştir. Kelile ve Dimne, minyatürleriyle birlikte çok ünlü bir el yazması eser olup iki çakalın başından geçenleri anlatır. Eserin ilk nüshaları 13. yüzyılda yazılmıştır. Bunlardan biri Paris’te, diğeri İstanbul’da Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndedir. Varka ve Gülşah adlı el yazması eser ise 13. yüzyılda nakkaş Abdülmümin tarafından resimlenmiştir.
b) Osmanlı Minyatürleri
Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethinden sonra; bilim, kültür ve sanat faaliyetleri artmıştır. Fatih, Avrupa’dan ressamları saraya getirtmiş hatta ressam Gentile Bellini’ye kendi resimlerini yaptırtmıştır. Bu sanatçılardan etkilenen Nakkaş Sinan Bey, Venedik’e giderek bir süre çalışmış ve dönünce elindeki gülü koklayan Fatih Sultan Mehmet portresini gerçekçi bir üslûpla resmetmiştir ki bu eser 15. yüzyılda yapılmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi’nde sergilenen yazmalar arasında içinde Fatih portreleri bulunan dönemin minyatürleri Fatih Albümü olarak adlandırılır. Bu minyatürler arasında Mehmet Siyahkalem adlı nakkaşın eserleri dikkat çeker. Osmanlı minyatürleri en parlak devrini Kanuni Sultan Süleyman zamanında yaşamıştır. Dönemin en ünlü nakkaşı Matrakçı Nasuh’tur.
Nakkaş Nigârî, Kanuni Sultan Süleyman döneminin diğer ünlü bir sanatçısıdır. Kanuni, Barbaros Hayrettin Paşa ve II. Selim portrelerini yapmıştır. 1569’da Şehnâmeci Seyyid Lokman’ın yazdığı Hünernâme adlı eserde, Osmanlı padişahlarının günlük yaşamlarından kesitler minyatürlerle anlatılmıştır. Nakkaş Osman da önemli bir minyatür sanatçısı olup Sûrnâme adlı minyatürlerinde, Sultan III. Murat’ın oğlu Şehzade Mehmet’in sünnet düğününü anlatmıştır.
Sultan III. Ahmet zamanında Avrupa tarzında resim yapan Levnî nakkaşbaşı olarak çalışmıştır. Eserlerinde Batı resminin etkileri görülür. Silsilenâme en önemli eseridir. Sultan I. Mahmut döneminin nakkaşı Abdullah Buharî, yaptığı çiçek ve figür tasvirleriyle ayrıntılı resim özelliklerini yansıtmış ve minyatürden batı tarzı resme geçiş yapmıştır.
Kaynak: Küçükyıldız, N., (2022), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Açık Öğretim Daire Başkanlığı, Sanat Tarihi 2, s. 115-117
