Türkiye Selçukluları; 1077-1308 tarihleri arasında Anadolu’da önemli sanat eserleri meydana getirmişlerdir. Merkezleri Konya’dır. Türkiye Selçuklu sanatı; Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu sanatlarından ve Anadolu’da daha önce yaşamış uygarlıklardan etkilenmiştir. Türkiye (Anadolu) Selçukluları batıya doğru ilerlerken doğuda Büyük Selçuklulara bağlı Türk beylikleri kurulmuş, bunlar Anadolu’da ilk Türk mimari eserlerini meydana getirmişlerdir. Bu beylikler:

• Danişmendliler (1080-1178) † Sivas, Kayseri, Malatya
• Mengücekliler (1080-1128) † Tokat, Niksar, Erzincan, Kemah, Divriği
• Saltuklular (1072-1202) † Erzurum
• Artuklular (1102-1409) † Diyarbakır, Mardin, Harput, Hasankeyf

Türkiye (Anadolu) Selçuklu camileri dört plan tipi ve ahşap destekli camiler olarak karşımıza çıkar. Bunu aşağıdaki gibi şematize edebiliriz:

Diyarbakır Ulu Camii (1091-1092)

Transept planlı camilerin en önemli örneğidir. Anadolu’da yapılmış Türk camilerinin ilki olması bakımından da çok önemlidir. Şam Emeviyye caminin plan tipiyle büyük benzerlik gösterir.

Konya Alaeddin Camii (1155-1220)

İslam sanatının ilk ve özgün plan şeması olan kûfe plan uygulanmıştır. Yapımı oldukça uzun sürmüş, Sultan Rüknettin zamanında yapımına başlanmış, Alâeddin Keykubat zamanında tamamlanmıştır. Yapı malzemesi kesme taş olup kubbe örtüsü tuğladır. Yapı iki bölümlüdür. İkinci bölüm transept planlıdır. İki planın yan yana uygulandığı ilk kez görülmektedir. Camide kesme taş ve mermer işçiliğinin yanı sıra, bugün çok azını görebildiğimiz mozaik süslemeleri de vardır. Caminin abanoz ağacından yapılmış olan minberi özellikle görülmeye değerdir.

Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi (1228-1229)

Külliye (yapılar topluluğu) şeklinde inşa edilmiştir. Bazilikal planlı camilerin Anadolu’daki en önemli ve ilk örneklerindendir. Kubbe ve tonoz örtü sistemi kullanılan camide, çok zengin taş işçiliği görülür.

Tonoz: Bir kemerin derinliğine uzanmasıyla oluşan kavisli örtü sistemi.

Malatya Ulu Camii (1224)

Eyvanlı camilere örnektir. İran’da yapılmış Büyük Selçuklu camileriyle büyük benzerlikler gösterir. Eyvan ve revakları çini mozaikle süslü olan cami, Alâeddin Keykubat tarafından yaptırılmış ancak daha sonraki dönemlerde yapılan onarımlarla özgünlüğünü kaybetmiştir.

Ankara Arslanhane Camii (1290)

Ahşap destekli camilerin en önemli örneklerinden biridir. Yapının çatısı ahşap desteklerle taşınmaktadır. Ahşap minberi ve mihrap üzerindeki çinileriyle, alan süslemeleri dikkat çeker. Kaynak: Küçükyıldız, N., (2022), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Açık Öğretim Daire Başkanlığı, Sanat Tarihi 2, s. 35-38