Kervansaray; Orta Çağ Türk-İslam dünyasında ticari ve dinî amaçla seyahat eden ve kervan adı verilen grupların konakladıkları mekânlardır. Bunlar çok boyutlu fonksiyonları olan köklü sosyal ve ticari kurumlardır. Bu yapıların en güzel örneklerini Anadolu ile Maveraünnehir arasındaki coğrafyada görüyoruz.

Karahanlılar Dönemi

Karahanlılar Dönemi’nde; ilk Türk kervansarayını Karahanlılar inşa etmiştir. Ribat adı verilen bu yapılar sınırlarda ve ticaret yolları üzerinde güvenlik ve konaklama ihtiyacını karşılamak için yapılmışlardır. Ribatlar âdeta bir kale gibi savunma duvarlarıyla çevrilidir.

Ribat-ı Melik (1068-1080)

Karahanlılardan kalan en önemli mimari eserdir. Kerpiç ve tuğla malzemeden yapılmıştır. Bir duvarı ve portali sağlam olarak günümüze gelebilmiştir. Bunun dışında; Akçakale Kervansarayı, Dehistan Kervansarayı ve Kurtlutepe Kervansarayı da Karahanlı kervansaraylarına önemli birer örnektir.

Gazneliler Dönemi

Gazneliler Dönemi’nde bölgenin coğrafi özellikleri ve savaşlar, kervansarayların (ribatlar) günümüze sağlam olarak gelmesini engellemiştir. Bilinen tek yapı Ribat-ı Mahi’dir. Gazne Sultanı Mahmut tarafından inşa ettirilmiştir ve 1019-1020 yıllarına aittir.

Büyük Selçuklular Dönemi

Büyük Selçuklular’da ticaret yolları üzerine kervanların konaklaması, güvenliğin sağlanması amacıyla ribat adı da verilen kervansaraylar inşa etmişlerdir. Bu kervansaraylar da avlu etrafında dört eyvanın bulunduğu, alışılmış plana uygun olarak yapılmıştır. Portallerinde tuğla süslemeler bulunur.

Ribat-ı Şerif (1114-1115)

Terken Hatun tarafından Nişabur-Merv yolu üzerine yaptırılmıştır. Selçuklu kervansaraylarının en önemli örneğidir. Yapı iki bölümden oluşur. Dış görünüşü aynı bir kaleye benzer, içi ise saray gibi zengin bir süslemeye sahiptir.

Anadolu Selçukluları Dönemi

Türkiye (Anadolu) Selçuklu Dönemi’nde kervansaraylar mimari kuruluş açısından üç tipte incelenir:

Evdirhan (1210-1219)

Avlulu kervan saraylara örnek olan yapı, dikdörtgen planlıdır. Avlusu çift sıra revaklarla çevrilidir. Portali geometrik ve bitkisel motiflerle süslenmiştir.

Şerefza (Şarapsa) Han (1236-1246)

II. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından yaptırılmıştır. Hanın dış duvarları âdeta bir kale gibi yapılmıştır ve gerektiğinde kale gibi kullanılmıştır.

Sultan Han (1229)

Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaaddin Keykubat tarafından yaptırılmıştır. İnşa edildiği dönemde bir askerî üs olarak da kullanılmıştır. Bu nedenle çok savaşa sahne olmuş ve zarar görmüştür. Avlunun ortasında bir köşk mescit bulunmaktadır.

Beylikler Dönemi

Beylikler Dönemi’nde hanlar iki şekilde karşımıza çıkar. Bazıları şehir içi hanı, bazıları ise kervan yolları üzerindeki menzil hanlarıdır.

1. Şehir içi hanlarına örnek olarak Bergama Taş Han,
2. Menzil hanlarına örnek olarak Muğla-Milas’taki Kızıl Han verilebilir.

Bergama Taş Han (1432)

Yaptıran kişi bilinmemektedir. Avlunun etrafından han odaları sıralanmıştır. Kesme taş ve Antik Çağ yapılarından devşirilen taşlar kullanılmıştır.

Osmanlı Dönemi

Osmanlı Dönemi’nde ticaret yolları üzerinde ve külliyeler içinde kervansaraylar ve şehir içlerinde hanlar inşa edilmiştir.

Edirne Rüstem Paşa Kervansarayı (1557-1560)

Kanuni Sultan Süleyman’ın sadrazamı Rüstem Paşa tarafından Mimar Sinan’a yaptırılmıştır. Avlunun etrafında iki katlı odalar yer alır. Kesme taş ve tuğla yapı malzemesi olarak kullanılmıştır. 1972 yılında restore edilmiş (aslına uygun olarak yeniden onarılmış) ve bu başarılı restorasyonla 1980 yılında dünyaca ünlü “Ağa Han Mimarlık Ödülü”nü almıştır. Bunun dışında Kuşadası Öküz Mehmet Paşa Kervansarayı, Lüleburgaz Sokullu Mehmet Paşa Kervansarayı ve Bursa Koza Han da önemli örneklerdir.

Bursa Emir Han (1326-1360)

Orhan Gazi döneminde inşa edilmiştir. Kesme taş ve tuğla kullanılmıştır. Avlunun etrafında iki kat oda dizisi bulunmaktadır. Anadolu mimarisinde ilk şehir içi hanı olma özelliğini taşır. Kaynak: Küçükyıldız, N., (2022), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Açık Öğretim Daire Başkanlığı, Sanat Tarihi 2, s. 72-76