Emeviler dönemi saray mimarisi

Emeviler’de sivil mimarinin en önemli yapıları çöl saraylarıdır. Halifeler bu sarayları yönetim merkezinin dışında yaptırmışlardır.

Meşatta Sarayı (743-744)

Kudüs yakınlarındadır. Saray kare planlı olup, dış duvarları kulelerle desteklenmiştir. Yapı çok sayıda küçük oda ve salonlardan oluşur. Ön cephesindeki çok güzel kabartmalar günümüzde Berlin müzesinde korunup sergilenmektedir. Endülüs Emevileri Dönemi‘nde yapılan Elhamra Sarayı, İspanya’nın Granada şehrinde yüksek bir tepe üzerine kale saray tarzında inşa edilmiştir. Üç bölümden oluşur:

1. Meşver: Sultanın davalara baktığı ve halkını kabul ettiği bölüm.
2. Divan: Resmî kabullerin yapıldığı bölüm.
3. Harem: Sultan ve ailesinin yaşadığı bölüm.

Sarayın içindeki havuzlar, ağaçlı bölümler, aslanlı çeşmeler çok özel ve güzeldir.

Abbasiler dönemi saray mimarisi

Abbasi döneminde saraylar Emevi saraylarına benzer ancak süsleme olarak Emeviler’deki taş ve mozaik süslemeler yerini alçı dekorasyona (stuko) bırakmıştır.

Karahanlılar döneminde saray mimarisi

Karahanlılar Dönemi’nde sivil mimarinin en önemli örneklerinden biri 11. yüzyılda yapılan Tirmiz Sarayı’dır. Karahanlıların yazlık sarayıdır ancak daha sonra Gazneliler ve Büyük Selçuklular tarafından da kullanılmıştır.

Gazneliler döneminde saray mimarisi

Gazneliler Dönemi‘nde tuğla temelli ve kerpiç duvarlı avlu etrafında dört eyvanlı plan uygulanmıştır. En önemli bölümler tören ve kabul salonlarıdır.

Leşger-i Bazaar Sarayı (1036)

Afganistan’ın Bust şehrindeki yapıyı Gazne Sultanı I. Mesut yaptırmıştır. Tuğla dekorasyonunun görüldüğü yapıda, kabul ve tören salonlarında fresklerle (duvar resmi) süsleme yapılmıştır.

Büyük Selçuklu dönemi saray mimarisi

Büyük Selçuklu Dönemi‘ne ait tek kalıntı (saray kalıntısı olarak) Merv şehrinde kale içindeki kazı alanında bulunmuştur. Dört eyvanlı planın uygulandığı, elli odalı, etrafı sur ve hendeklerle çevrili olduğu tespit edilmiştir.

Anadolu Selçuklu döneminde saray mimarisi

Türkiye (Anadolu) Selçuklu Dönemi‘nde inşa edilmiş saraylar günümüze büyük ölçüde harap olarak gelmiştir. Dört eyvanlı plana uygun yapılan saraylar, avlunun etrafında çok sayıdaki odalardan oluşmuştur. Malzeme olarak taş ve tuğlaların kullanıldığı bu saraylarda çini ve stukol (alçı) süslemeler dikkat çeker.

Konya II. Kılıçarslan Köşkü (1156-1192)

Günümüze sadece doğu duvarı gelebilmiş ve bir şemsiyeyle koruma altına alınmıştır. Süslemelerinde çini ve alçı kaplamalar kullanılmış olup günümüzde Alâeddin Köşkü olarak bilinmektedir.

Beyşehir Kubadâbad Sarayı (1236)

Alâeddin Keykubat yazlık saray olarak Beyşehir Gölü kıyısına inşa ettirmiştir. Sarayda yapılan kazılarda tersane ve av hayvanlarına ayrılmış, çinilerle çevrilmiş bir bölümün kalıntısına da rastlanmıştır. Stuko ve çini süsleme bakımından çok zengin buluntular ele geçirilmiştir. Çinilerde insan ve hayvan figürlerinin tasvir edilmiş olması dikkat çeker.

Beylikler döneminde saray mimarisi

Beylikler Dönemi’nde Menteşeoğullarının Türk yöneticileri, başkentleri Milas ve yakınlarındaki Peçin’i birçok anıtsal yapı ile donatmışlardır. Menteşeoğlu Orhan Bey’in Peçin’de inşa ettirdiği saraydan, Beylikler Dönemi saraylarına örnek olarak söz edebiliriz.

Osmanlı döneminde saray mimarisi

Osmanlı Dönemi’nden günümüze ulaşan saraylar, kasrlar ve köşkler arasında az sayıda örnek vardır çünkü İstanbul’dan önce Osmanlı’ya başkent olmuş İznik, Bursa, Edirne’den çoğu örnek günümüze ulaşamamıştır.

İstanbul Topkapı Sarayı

1474 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından yapımına başlatılmış, zaman içinde çeşitli bölümler eklenerek genişletilmiştir. Dört avlu arka arkaya sıralanmış olup, 60 civarında yapı bu büyük saray kompleksinde yer almıştır. Bunlar; köşk, divan, harem, iş atölyesi, ve 3 ana bölüme ayrılır:

1. Birun: Hizmet binalarının bulunduğu avlu.
2. Enderun: Resmî daireler ve okulların bulunduğu bölüm.
3. Harem: Padişahın özel hayatının geçtiği bölüm.

Sarayın etrafı surlarla çevrilidir. Bu surlar 28 tane kule ile desteklenmiş olup 7 ayrı kapı vardır. Ayrıca sarayın avlularında Çinili Köşk, Bağdat Köşkü, Revan Köşkü gibi yapılar yer alır. Günümüzde müze olarak ziyarete açıktır ve dünyanın en zengin müzelerinden biridir.

Dolmabahçe Sarayı (1853-1856)

Saray, Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılmıştır. Yüksek bir orta yapı ile iki yanında yer alan birimlerden meydana gelir. Üç bölümü vardır:

1. Selâmlık (Mabeyn-i Hümayun)
2. Kabul (Muayede) bölümü
3. Özel odalar (Harem daireleri)

Yapıda 285 oda, 46 salon bulunur. Atatürk bu sarayın 71 numaralı odasında vefat etmiştir. Saray, günümüzde müze olarak ziyarete açıktır.

Ağrı Doğu Bayazıt İshak Paşa Sarayı (1685-1784)

Osmanlılar tarafından Doğu Anadolu’da inşa edilmiş olup bir külliye görünümündedir. Son devir saraylarının en ünlüsüdür. Sanat tarihi yönünden de değeri çok büyüktür. 1685’te yaptırılan saraya 1784’te son şekli verilmiştir. Hem Osmanlı hem de Selçuklu mimarisinin izlerini taşır. Sıcak, soğuk, atık su kanalları olan saray, Osmanlıların ısıtma sistemi olan ilk yapısıdır.