İkona Dinî niteliği olan küçük heykelcik ve resimler. Minyatür Stilize (benzetilmiş) resimler, kitap resimleri.

Mimari

Bizans dinî mimarisi dendiği zaman yapı zenginliğinin çok olduğunu görürüz ancak İstanbul’daki Ayasofya Camiine ayrı bir başlık açmak gerekir.

Ayasofya

Dünya mimarlık tarihinin ayakta kalmış en önemli anıtları arasında yer alır. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’ nun İstanbul’ da yaptığı en büyük kilisedir ve aynı yerde üç kez inşa edilmiştir. 5. yy. dan itibaren Ayasofya (Kutsal Bilgelik) olarak tanımlanmıştır. Günümüz Ayasofya’sı İmparator Justinianus tarafından Miletoslu İsidoros ve Trallesli Anthemios’a yaptırılmıştır. 532 yılında yapımına başlanmış ve 537 de ibadete açılmıştır. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethiyle camiye çevrilmiş. 1935’te Bizans Eserleri Müzesi olarak Mustafa Kemal Atatürk’ün emri ve Bakanlar Kurulu kararıyla ziyarete açılmıştır. Bizans sivil mimarisinde ise İstanbul (Bizans İmparatorluğunun başkenti Konstantinopolis) en güzel örnekleri barındırır. Meydanların en önemlisi günümüzdeki adıyla Sultan Ahmet Meydanıdır ki I. Theodosius Obeliski çok önemlidir. Obelisk: Dikilitaş anlamına gelir. Bizans saray mimarisinin İstanbul’daki en önemli örneği ise Tekfur Sarayı’dır. İstanbul’daki Büyük Saray ise zamanımıza gelememiştir. Sadece bir duvar kalıntısı vardır. Doğu Roma İmparatorluğu’nda (Bizans) su yapıları da önemlidir. Bozdoğan (Valens) su kemeri çok önemlidir. Şehre gelen sular sarnıç adı verilen su yapılarında depolanmıştır. Yerebatan ve Binbirdirek Sarnıçları ile Sultan Selim Camii yanındaki Çukurbostan Sarnıcı çok önemli örneklerdir. Bizans’ta askerî mimarinin en önemli yapıları surlar ve kalelerdir. İstanbul ve İznik surları örnektir. İstanbul surları Marmara ve Karadeniz arasını tümüyle keser, şehrin güvenliğini sağlar. MS 5. yüzyıla aittir. Deniz kıyısı ve kara surları olmak üzere iki kısımdır. Üzerinde şehir kapıları vardır. Altın Kapı olarak bilineni en önemlisidir.

Resim Sanatı (Fresk-Mozaik)

Bizans resim sanatında fresk ve mozaiklerin yanı sıra, ikonalar ve minyatürler (stilize kitap resimleri) küçük el sanatları olarak nitelendirilir Erken Bizans döneminde İskenderiye ve Antakya gibi bazı okullar vardır. Fresk ve mozaiklerden Hristiyan diniyle ilgili konuların yanı sıra, imparator ve ailesi de işlenmiştir. İstanbul Kalenderhane Camii mozaikleri önemli örneklerdendir. İkonoklast Dönem fresk ve mozaiklerin tahrip edildiği dönemdir. Her tür dinî tasvir yasaktır. Sadece haç resimleri yapılmıştır. Ayasofya’daki haç resimleri bu dönem hakkında fikir verir. Orta Bizans Çağı’nda dinî tasvirler yeniden canlanmıştır. Ayasofya mozaikleri çok önemlidir ki bunlar Sultan Abdülmecid zamanında yapılan onarım sırasında bulunmuştur. Ayrıca Kapadokya Bölgesi freskleri de bu dönem için önemli örneklerdir. Son dönem ise Paleologoslar Devri olarak bilinir. Bu dönem fresklerinin en önemli örnekleri Trabzon’daki Sümela Manastırı’ndadır.

Küçük El Sanatları

Altın taç, altın ve gümüş sürahiler, kadehler, fildişi kabartmalar, Bizans el yazmaları ve kumaşları küçük sanat eserleri arasında sayılabilir. El yazmaları çok önemlidir. Bunlar konuyla ilgili minyatür resimlerle süslüdür. Heykeltıraşlık yoktur. Bunun yerine fildişinden yapılmış kabartmalar (rölyef) önemli örneklerdir. Bütün bu örneklerden başka ülkemizin Hatay ili sınırları içindeki Antakya Mozaik Müzesi dünyanın en ünlü müzeleri arasında yer alır ve Anadolu’da yapılmış mozaik eserlerin en önemli örneklerini barındırır. Kaynak: Küçükyıldız, N., (2022), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Açık Öğretim Daire Başkanlığı, Sanat Tarihi 1, s. 75-80